Hindsight bias

mark-neal-qkEVL7UOf4U-unsplash (small)

“Eigenlijk best logisch”

Heb je dat ook weleens? Een drukke dag op het programma met een hoop afspraken. Komt er last minute iemand bij je in de lucht: ”Heb je tijd om even te wandelen?” Ook wel gezellig. Eén blik op de agenda, twee. Ja, dat moet kunnen. Een gemiste trein, uitgelopen afspraak en vergeten lunch
later lopen al je plannen in de soep. Denk je achteraf: “Tsja, had ik ook wel kunnen weten dat dit niet zou gaan werken.” Maar misschien ben je hier wel te hard voor jezelf. In plaats van een gebrek aan vooruitziend vermogen, ben je waarschijnlijk eerder in de hindsight bias getrapt. 

Hindsight is het Engelse woord voor “achteraf gezien” want dat is waar deze bias zijn werk doet. Wanneer we terugkijken op momenten uit het verleden hebben we de neiging om de waarschijnlijkheid van gebeurtenissen te overschatten. We vinden zaken dan logischer dan ze op het moment zelf leken. Dat gebeurt omdat we ons niet volledig los kunnen maken van de kennis die we hebben over de uitkomst. Je brein zegt dan, “Zie je wel! Ik wist eigenlijk al dat het zo zou gaan.” Terwijl de uitkomst op het moment zelf vaak helemaal niet zo duidelijk was. 

De hindsight bias is niet altijd even sterk. Hij lijkt vaker voor te komen bij een negatieve, dan positieve uitkomst op een gebeurtenis. Daarmee gaat de hindsight bias hand in hand met de negativity bias.1 Want hoe negatiever het resultaat, hoe sterker de hindsight bias blijkt te zijn. Dat is bijvoorbeeld te zien in de beoordeling van een door een arts gekozen behandelmethode. We zijn sneller geneigd om de arts nalatigheid of onzorgvuldigheid te verwijten als een patiënt overlijdt na een behandeling. Terwijl een behandeling die met slechts een kleine complicatie afgerond wordt, makkelijk goed te praten is. “Dat gebeurt wel vaker, je kan niet alles voorspellen.” In plaats van zonder voorkennis te kijken naar of de gekozen aanpak zorgvuldig was of niet, laten we ons leiden door het resultaat. De hindsight bias neemt ons hierbij op de loop door de uitkomst een rol te geven in de beoordeling van de op dat moment gekozen aanpak. Zo is het mogelijk dat de arts in het eerste geval volledig juist heeft gehandeld maar simpelweg pech had. Terwijl in het tweede geval de behandelend arts haastig werk leverde en daarmee iets over het hoofd zag. Voor wie van deze twee moeten we dan eigenlijk echt streng zijn? 

Zoals je ziet wil de hindsight bias nog weleens problemen opleveren. Zo is het ook mogelijk dat hindsight bias onze herinneringen aan een gebeurtenis aantast.2 Dat speelt onder andere wanneer ooggetuigen van een misdaad een verklaring moeten afleggen. Mensen vertellen bijvoorbeeld hoe ze de dader met een wapen zwaaiend de winkel in zagen komen. Terwijl ze eigenlijk later pas van anderen hoorden dat de dader gewapend was. Dat noemen we het misinformation effect. Dit effect is een berucht obstakel voor goede getuigenissen in de rechtbank. Daarnaast kan een hindsight bias ook leiden tot zogenaamd ’gemotiveerd vergeten’. Hierbij distantieert iemand zich van een negatieve uitkomst door te verklaren dat deze niet te voorzien (defensief verwerken) of onvermijdelijk was (terugwerkend pessimisme). Daarmee dient het als een zelfbeschermingsmechanisme om falen of teleurstelling buiten de deur te houden. Het lag immers niet aan jou! Zo beschermt het je bestaande zelfbeeld en het geloof in je eigen kennis en kunde. De keerzijde is echter dat het je ook de kans ontneemt om te leren van de situatie. Want wanneer je de oorzaak buiten jezelf plaats is er dus niks wat je anders had kunnen/moeten doen.

De hindsight bias kan ons ook het één en ander opleveren. Zo geeft het ons zelfvertrouwen en helpt het ons goed te functioneren door een positief zelfbeeld te staven. Zo van: “Zie je wel, ik wist het!” Daarnaast helpt het ons en onze omgeving om te leren van elkaars fouten en ervaringen. Dat kan echter alleen wanneer de bias niet al te grote proporties aanneemt. Want wanneer we te sterk gegrepen worden door hindsight schieten we op slot in het beschermen van ons ego, waardoor het leermoment aan ons voorbij gaat. 

Vaak is de hindsight bias vrij onschuldig. Zoals wanneer je een trein mist omdat je net iets te lang onder de douche bent blijven staan. Stom, had je kunnen weten, maar geen ramp. Toch kan de hindsight bias op grotere schaal ontwrichtende effecten hebben. Op maatschappelijk niveau zien we dat bijvoorbeeld gebeuren in opiniestukken over de aanpak van het coronabeleid in het begin van de crisis. Iedereen is het er roerend over eens dat we meer hadden moeten doen. Dat het duidelijk was dat we problemen zouden gaan krijgen. Maar stiekem worden we hier misschien ook wel beïnvloed door deze bias. 

Als je hindsight in deze opiniestukken in acht neemt, dan kun je denken aan de volgende vragen. Nemen we in de beoordeling van deze aanpak niet al het resultaat dat het heeft opgeleverd mee? Zouden we niet beter het resultaat los kunnen laten en in de schoenen van toen stappen? Welke informatie hadden we en wat zagen we om ons heen? Achteraf is het vaak makkelijk praten maar op het moment zelf hoeven dingen nog niet zo duidelijk te zijn. Voor een gedegen evaluatie van iets groots als een overheidsbeleid is het nodig dat we ons op absolute wijze los maken van de hindsight bias. Anders lopen we niet alleen het gevaar elkaar er te streng op af te rekenen, maar schieten we onszelf ook in de voet door de echte lessen die er te leren zijn te missen. Dat zou ons in de toekomst nog weleens problemen kunnen opleveren, want het is goed mogelijk dat dit niet de laatste crisis is die velen van ons gaan meemaken. Het antwoord op de hindsight bias? Laten we onszelf een handje helpen door de evaluatie nu goed aan te pakken zodat we later niet ook met een hindsight bias er op terug kijken. 

We hebben als mensen wel vaker last met objectief terugkijken naar het verleden. Zo ook met de bias van onze volgende blog, Rosy retrospection. Een bias die ons een rooskleuriger verleden doet herinneren dan het soms in werkelijkheid was. Dat lees je binnenkort! 

Referenties

Schkade, D.; Kilbourne, L. (1991). “Expectation-Outcome Consistency and Hindsight Bias”. Organizational Behavior and Human Decision Processes. 49: 105–123. doi:10.1016/0749-5978(91)90044-T.

 

Mazzoni, G.; Vannucci, M. (2007). “Hindsight bias, the misinformation effect, and false autobiographical memories”. Social Cognition. 25 (1): 203–220. doi:10.1521/soco.2007.25.1.203.