Reactance

ryan-franco-XECZHb6NoFo-unsplash

“ECHT NIET!!!”

“Echt níeeeeeet!!!” schreeuwt mijn dochter van twee maar weer eens. Dat terwijl ik haar gewoon vertelde dat ze niet zelf de trap op mag lopen. Dat verzet tegen een inperking van de vrije wil en autonomie is iets wat zo gewoon is voor kinderen. “Echt níeeeeeet…” was ook mijn eerste reactie toen ik van onze regering te horen kreeg dat we in een intelligente lock-down gingen. Intelligent of niet, maar ik rebelleerde van binnen dat ik niet meer met mijn vrienden kon afspreken. En toen er een corona spoedwet werd aangekondigd voelde ik ook weer een “echt níeeeeeet…” opkomen zonder me bewust te zijn van de exacte strekking van die wet. Toch niet alleen iets voor kleine kinderen dus? Hier had ik te maken met reactance.

Reactance is een gemotiveerde reactie op een maatregel die je inperkt in je handelingsvrijheid. Vaak opgelegd door iemand, of een instituut, die jij als autoriteit beschouwt. Een reactie op basis van een sterke emotionele opwinding die je dus mogelijk aanzet tot gedrag om deze vrijheid te herstellen en de ‘eer aan jezelf te houden’. Een drietal factoren bepalen de mate van die opwinding, en dus de kans op het gedrag. 1) Hoe belangrijker het gedrag hoe groter de opwinding. Een inperking van je bewegingsvrijheid zal minder bepalend zijn als je toch al een huismus bent. 2) Hoe omvangrijker het deel van het specifieke gedrag dat wordt ingeperkt hoe groter de opwinding. Als je in de reclassering belandt, dan is huisarrest waarschijnlijk heftiger dan slechts een internationaal reisverbod. 3) Hoe meer het gedrag vanzelfsprekend als ‘vrij’ werd beschouwd, nu en in de toekomst, hoe groter de reactance. Een inperking van een grondrecht als vrijheid van meningsuiting heeft waarschijnlijk een grotere impact dan het aanscherpen van een leeftijdsgrens voor aankoop van alcohol. Je ziet mensen die zo beperkt worden in hun vrijheid op momenten zich hier dus juist enorm tegen verzetten. In vaak niet-te-misstaan gedrag en op emotionele toon.

Een voorbeeld van reactance op grote schaal zie je in de VS. Waar het dragen van gezichtsmaskers in de strijd tegen corona niet warm werd onthaald. Waar de vrijheid van de keuze om een masker te dragen wordt weggenomen, komen massa’s in opstand1. Helemaal als de president en bepaalde gouverneurs zich die vrijheid wél toe-eigenen door geen masker te dragen in het openbaar. En in Frankrijk leidt die inperking van autonomie zelfs tot een dode buschauffeur2.

Er zijn goede manieren om te communiceren met mensen die gedrag vanuit reactance vertonen. Voor iedereen, en misschien hulpverleners in het bijzonder, is het belangrijk om te leren herkennen of er sprake is van reactance. Dit wordt namelijk vaak verward met ongemotiveerdheid of agressie. Empathie blijkt dan vaak een betere reactie dan confrontatie.3 Wellicht is het in veel gevallen dan verstandiger om een begripvolle vraag te stellen dan een lange wapenstok te dragen, zoals in de discussie over bewapening van BOA’s aan het licht komt. Of wellicht voel je weerstand bij deze ‘softe’ aanpak. En voel je meer voor de ‘harde hand’. Met mogelijk meer geweldescalaties door de autoriteiten en zonder je daar schuldig over te voelen. Hoe je jezelf daarmee weg laat komen zonder schuldgevoel? Daarover lees je in de blog over system justification.